Menneskerettigheter.info


             
- Informasjon om                                          menneskerettigheter


             - Kritisk søkelys på                                       menneskerettighetenes stilling i                   Norge
Menneskerettar i antikken
Idene om at menneske har visse universelle rettar er gamle, og har religiøse røter. Det er òg tradisjonelt vore vanskeleg å grunngje menneskerettar utan å vise til ei slag form for religion. Utan at ein har nokre historiske personar å hevise til, er det ein nærliggande tanke at religiøse tenkjarar kunne ta punktet frå dei ti bod "du skal ikkje slå i hjel" og tolka det som "du har rett til å ikkje verte slått i hjel". 

I Hellas 300 år før vår tidsregning, ser vi at dei byrja å leggje vekt på sentrale rettar uavhengig av religion. Områdde var på denne tida ein høgt utvikla kultur kor det vart lagt vekt på likskap for loven, ytringsfridom, røysterett, og òg regler for krigføring mellom dei ulike bystatane. Desse verda vart òg vidareførde av den romerske republikken som la vekt på ytringsfridom og religionsfridom. 

Fridom frå slaveri og like rettar for andre folkeslag, vart ikkje sedde på som ein menneskerett i antikken. At framande folkeslag vart seld som slavar var alminneleg og akseptert. Dei antikke høgkulturene var høgare utvikla og betre organisert enn folka andre stadar, og dei så difor ikkje noko problem med å herske over andre. Den romerske tenkjaren og forfattaren Cicero skreiv at det var lovleg å ta eit beseira folk som slavar viss folket det var talt om, ikkje kunne regjere seg sjølv. Romarane var likevel tidleg ute med å lage lóvar for slavehald. Keisar Hadrian 78 - 138 a.y.p.s. innførde lovforbod mot å drepe og fysisk skade slavar. Dette gjekk ut på å verne slavar mot unødig grusomheit og mishandling frå eigarane.  
Framande folkeslag deltok òg ofte i samfunnet utan å vere slavar. Rikdomen som høgkulturane skapte tiltrekte seg både handelsfolk og arbeidsinnvandring som kunne nyte godt av rikdomen. Men dei fekk ikkje røysterett, og det var òg ofte andre lovsett som gjaldt innflyttere. 

I antikken vart det òg utforma internasjonale regler for korleis føre døme grensetvistar skulle løysast utan krig, og regler for handel.



   
Menneskerettar i medelalderen
Perioden 500 - 1500 a.y.p.s. vert gjerne sedde på som ei mørk tid. Men idene om ytringsfridom og likeheit for loven vart både vidareført og videreutvika ein del stadar. I Skandinavia hadde ein til dømes lovar som skulle gjelde likt for alle frie menneske, og eit "folketing" som fungerte som eit demokrati. Den viktigaste oppgåva til tinget var å godkjenne eller avvise kongen, men ein konge som ynskte å regjere over eit område ville ofte truge med krig viss folket ikkje godtok han. Den vanlegaste styreformen var altså i praksis ei blanding av folkestyre og autoritært monarki. 

I siste del av mellomalderen vart boktrykkerkunsten oppfunne. Dermed vart det meir vanleg å eige bøkar, og fleire folk som lærde å lese. Dette førde til meir diskusjon om kva for ytringar som kunne forbydast/tillatast. Kunne ein forby ei bok der det vart gjort narr av kongen?, eller presenterte ukristne ider? Bøkar som inneheldt rein blasfemi, til dømes svartebøker, vart forboden utan at det var behov for nokon diskusjon. Det var som regel paven og kyrkja som avgjorde grensene for ytringsfridomen. På 1500-talet vart dette meir formalisert og den katolske kyrkja opererte med lister over forbodne bøkar, som inneheldt fleire hundre titlar. Bøkar som er vorten forbode på denne måten inkluderer òg kjende filosofar og vitskapsmenn som René Descartes, Giordano Bruno, Galileo Galilei og Jean-Jacques Rousseau.

I mellomalderen sin Europa vart det òg laga fleire regler som avgrensa slaveri. Korleis desse reglene var, varierte frå stad til stad. Hos vikingane var det normalt at slavar teke i vikingtokt kunne kjøpe seg fri etter 3-4 generasjonar. Ganske mange slavar skal òg ha vorte sette fri lenger før tida. Dette førde til at slaveriet stort sett opphøyrde i Skandinavia allereie på 1100-talet. 

I året 1215 undertekna den engelske kongen Johan ei avtale som kan sjåast på som ein forløpar for dei seinare menneskerettserklæringene. Magna Carta var eigenleg ei avtale som gjald fleire tilhøve andsynes korleis kongen skulle styre. Han innskrenka altså makta til kongen. Ein av avgjerdene var at ingen frie menn kan arresterast, vert gjorde fredlause eller straffast på annan måte utan å vere dømt av likemennene sine i samsvar med lovane til landet. 

Andre avgjerder som gjaldt menneskerettar var at kyrkja hadde rett til å vere fri for inngrep frå regjeringa, at alle hadde rett til å arve og eige eigedom, vern mot å måtte betale for høge skattar, og forbod mot bestikkelser og embedsmisbruk. Han gav òg enker rett til eiedom, og rett til å velje å ikkje gifte seg på nytt. Denne avtala skal visstnok kongen ha underskrive under tvang, og han vart ikkje godkjend av Paven.


   
Menneskerettar i opplysningstida
I opplysningstida dukka det opp nye filosofar som hadde nye syn på menneskerettar. Juristen og teologen Francisco de Vitoria argumenterte på byrjinga av 1500-talet for at indianarane hadde rett til eigedom og til å avgjere over seg sjølv.  Dette var det mange som var samde i, og det var på 1500-talet ei rørsle som argumenterte for indianaranes rettar. Men fordi pengane vog tyngst, slo ikkje dette igjennom hos makta.

På 1600-talet byrja nokre filosofar å tenkje på kva for rettar eit enkelt individ burde ha. I staden for å sjå mennesket som ein del av ein familie og eit folk som har rettar, sette dei individet i sentrum. Denne "individualiseringen" går òg igjen i den allemenne menneskerettstenkninga idag, der rettane til eit isolert individ ofte vert sett høgare enn rettane til eit folk. Dei mest kjende filosofane innan denne retninga er Thomas Hobbes (1588-1679) og John Locke (1632-1704).   

I same periode vart òg menneskerettane formulert på makronivå. Etter 30-års krigen vart det i 1648 inngått to fredstraktatar. Desse erklærde at statar skulle vere likverdige, og la opp regler for korleis konfliktar skulle løysast, og korleis folkegrupper i minoritet skulle vernast. Under dei mange krigane i århundra som følgde vart dette utvikla vidare, blant anna med regler for korleis statar kan erklære seg nøytrale.

   
Menneskerettar på 17- og 1800-talet

Amerikas sameinte statar sine løsrivelse frå det britiske imperiet, utløyste store forandringar. I USA vart det utforma fleire fråsegner for å forsvare løsrivelsen og fremheve mennskerettane. Den amerikanske uavhengighetserklæringen frå 1776 vart skreva og vedteke litt over eit år etter løsrivelsen. Han vart deretter distribuert i stort mengd for å informere folkesetnaden og resten av verda om årsakene til løsrivelsen. Mange stader vart han òg lese opp for offentligheten, for at òg analfabetar skulle få med seg bodskapen. Dette inspirerte òg mange opposisjonelle i Europa. Fråsegna var for det meste skrevet av Thomas Jefferson. 

Nokre år seinare vedtok USA òg grunnlova si (1787) og bill of rights (1791) der det vart spesifisert nærare kva for rettar innbyggjarane hadde. Bill of rights la vekt på ytringsfridom, religionsfridom, retten til å bere våpen, forsamlingsfridom, og fridom til å inngi eit andragende. Det å kunne bere våpen var ein viktig rett i USA fordi dette var eit land med mykje kriminalitet og uro, utan at politiet og hæren hadde full kontroll. Våpenforbod og våpeninndraging var dessutan noko som undertrykkjande statar kunne finne på, for å gjere det vanskelegare for folkesetnaden å gjere opprør.   

I årane som følgde skjedde det liknande tinget i mange land i Europa. Blant anna vårt eige Noreg som fekk eiga grunnlov i eit forsøk på å verte ein sjølvstendig stat. Mest dramatisk var revolusjonen i Frankrike. Frankrike hadde i lang tid vore eit land der folkesetnaden var svært misnøgt med dei kongelege. Når det på toppen av dette vart problem med økonomien i landet, førde det til at monarkiet vart avskaffa med vald. 

Kort tid etter vedtok den nye nasjonalforsamlingen ei fråsegna om menneske- og borgerrettigheter. Òg kjend som "den franske menneskerettserklæringa frå 1789". I denne fråsegna finn vi både individuelle rettar, og kollektive rettar mot undertrykking. Fleire av rettane som handlar om fridomen til folket er seinare vorten tilsidesett og skove i bakgrunnen i SNs menneskerettserklæring frå 1948. Denne fråsegna har vi omsett til norsk, og han kan verte her lesen. 
På 1800-talet vart landa i vesten samde om at slaveri er i strid med folkeretten. Negerslaveriet hadde i land tid pågått i Karibia, Sør-Amerika og sørstatane. Dette vart forsvart med at slavane fekk det betre på det amerikanske kontitnentet enn dei ville hatt det i Afrika, og at ein difor gjorde slavane ei teneste ved å importere dei og selje dei i Amerika. Dette vart den slutten på i løpet av århundret. I same periode vart det òg slutt på at europeere vart teke til fange halde som slavar i Nord-Afrika og Arabia. 

Når det er krig, er det vanskligere å sikre rettane til menneska enn når det er fred. For å lage retningslinjer for korleis ein handsamar menneske i krig, vart det i 1864 arrangert ein konferanse i Genéve i Sveits. Konvensjonen som vart vedteken her vert kalla den første Genéve-konvensjonen og handla om korleis ein handsamar såra soldatar i kamp.